Hepimiz popler dindarz

Ali Kse bir ilahiyat, yani din adam. Daha dorusu, bir din psikolou. Kafas farkl alyor, bir sosyolog gibi.

Doktorasn Londrada yaptndan mdr nedir klasik din adam erevesine oturmuyor. Hi ar abi deil. Kendisiyle dalga geebiliyor, komik, esprili, canl, diri. Marmara niversitesi lahiyat Fakltesi Din Psikolojisi Anabilim Dal olarak iki yl boyunca TBTAK destekli 23 ilde 30 trbeyi kapsayan bir aratrma yaptlar ki, ap inanlmaz byk. Trkiyedeki trbe gereine farkl bir boyut getirdiler. Ve ortaya u gerek kt: Trkiyenin ounluu popler dindar.

Bu trbe aratrmanz mthi bir ey! Nereden kt?
- Bir ramazan gnyd. ftarda, trbelerden birine balandlar. Muhabir yle balad szlerine: stanbulda denizciler, stanbul Boaznn 4 manevi bekisi /_np/4220/9434220.jpgolduuna inanrlarm. skdarda Aziz Mahmut Hdayi, Beiktata Yahya Efendi, Beykozda Ya Hazretleri, Saryerde Telli Baba... Din psikoloji hocasym ama o gne kadar trbelere bu gzle hi bakmamtm. Doktoram Londra niversitesinden, Avrupadaki trbeleri, oradaki ritelleri biliyordum ama burnumun dibindeki trbeler hakknda bilgim yoktu...

Ve o gn ie koyuldunuz...
- Aynen. 23 ilde 30 trbeyi kapsayan bir aratrma bu. 3000 kii zerinde anket yaptk. Trbeye kimler gidiyor, ne yapyorlar, niin yapyorlar, nasl yapyorlar, bu sorulara cevap aradk. Bir tr fotoraf ekmekti amacmz, yoksa insanlarn trbelerde yaptklarn yarglamak, hurafeleri falan ortaya karmak deil. nsanlar trbeye eken motivasyonlar merak ettik. Kolay bir proje deildi, iki ylda tamamlanabildi.

Sizin ailenizde trbe merak var myd?
- Yok, yok. Freud gibi ocukluuma gtrp, trbe almas yapmam oraya balayacaksanz yanl kapdasnz! Ben Antalyada bydm. Antalyada pek trbe yoktur. ocukluumda trbeden ok turist grdm. Zaten ailem byle eylere pek rabet etmezdi. Hatta babam, dalga bile geerdi. Hi unutmuyorum bir gn bir misafirimiz, trbe hikyesi anlatmt, yanlmyorsam Kastamonudaki Akl Trbesinin hikyesi: Gece yars, trbe ayak ucundan yanmaya balam. Trbede yatan veli zat, zamann valisinin ryasna girmi, Ben yanyorum! diye barm. Vali uyanm, tekrar yatm, ama yine ayn rya. Bakm olacak gibi deil, trbeye adam gndermi. Meer trbe, gerekten de ayak ucundan tutumu. Misafirimiz huu iinde anlatmt bunlar. Babam ise resmen ii dalgaya vurdu, Senin evliya, valiye grneceim diye uraacana kafasn kaldrp atee fleseydi ya! dedi.

Siz de babanz gibi bu tr eylere inanmyor musunuz?
- yle de denebilir, biraz rasyonel biriyim.

Hi mi teebbsnz olmad?
- Yok hayr.

Ben mesela Ayn Biri Kilisesine gidip ocuum olsun diye anahtar aldm, olunca da iade ettim, tamam trbe deil ama ayn hesap...
- Kesinlikle. Aratrmamzn duru noktas, tam da buras ite. Siz kutsal olarak kabul ettiiniz bir mekna gidiyorsunuz, neresi olduu hi nemli deil. Dileinizin gereklemesi iin bir ey yapyor ve kendinizi rahatlatyorsunuz. Dileiniz gerekleince de, bunu o ziyaretinize atfediyorsunuz. Ksacas, deerlendirme noktamz psikolojik... Dini deil. 20 yl nce zmirde bir polis Susuz Dede Trbesinden bir ev diliyor. Evi, ancak emekli olduktan sonra emeklilik parasyla alabiliyor. Bir dilein 20 yl sonra Susuz Dede araclyla gerekletiini dnmek komik tabii. lahiyat olarak bakarsanz, bunu yanl bile bulabilirsiniz nk orada, bir mezar olduu bile pheli! Ama din psikolou olarak byle bir inancn, bu kiiye hangi katklarda bulunduunu anlamanz gerekiyor.

Din psikolou tam olarak ne yapar?
- Din olayn psikolojik olarak gzlemler, bir yargda bulunmaz. nsanlarn dini duygularn anlamaya alr. Dindarlaan biri de dinden uzaklaan biri de benim ilgi alanmda. Doktora tezimde Mslman olan ngilizleri aratrdm, imdi de bir doktora rencim Hristiyan olan Mslmanlar alyor. kimizin de k noktas u: Ne oldu da bu insanlar bir baka dine geti...

Peki bu trbe aratrmasna kalkrken, kantlamak istediiniz bir ey var myd?
- Vard ama amacm daha ok insanlar anlamakt. Psikolojide ekoller vardr, duymusunuzdur. Yapsalclk, ilevselcilik falan. Ben ilevselci ekol savunan biriyim. rencilerime verdiim bir rnek var: Romatizmas olan biri kaplcaya gittiinde kendini iyi hissediyor, nk bunun kendisine iyi geleceine inanyor. Oysa byle bir tbb tedavi yok, biz buna plasebo etkisi diyoruz. Kkken, annemin bir parma rahatszd. Trnak kenarndan szlyordu. Pimi soan sarmann iyi geleceini duymu komulardan. Soan hazrlad, sarmak iin babamdan yardm istedi. Tam o srada elektrik kesildi. Babam da biraz aceleyle, biraz sinirle, sard soan karanlkta. O gece elektrik gelmedi ve yattk. Sabah kalkar kalkmaz babam sordu, biraz da alayc bir tavrla, Parmak nasl oldu hanm diye. Annem de yi, iyi, sz mz kalmad! dedi. Biraz sonra kahvaltya oturacaktk ki, annem babama barmaya balad. Meer soan, yanl parmaa sarm. te bu soan, annemin parma iin hangi ilevi grdyse, trbe de dertli insanlar iin ayn fonksiyonu gryor. Anlatabiliyor muyum?

Evet. Trbe ziyaretinin, dindarlkla bir alakas yok yani...
- Yok tabii. Ama bir ilahiyat trbelerin slamn zne aykr olduunu sylerse, vay haline. Mutlaka ona haddini bildirecek birileri olacaktr, Bu ne biim ilahiyat! diyeceklerdir. Ama gerek bu. Peygamberimizin hanm Hz. Ayeden nakledilen bir olay var. Hz. Aye, peygamberimizle kaldklar evin ne kadar dar olduunu anlatrken demi ki: Peygamber, gece ben uyurken namaz klmaya kalkard. Secde yaparken de elleri falan benim bacaklarma deerdi. Bir hoca bunu vaaznda anlatm. Bizim dindar amcalardan biri de, kendi kendine homurdanm, Azck takva gerek diye. Yani peygamberin byle namaz klmasn tasvip etmiyor, onu takvaya davet ediyor! Bir ilahiyatnn, trbe olayn batl olarak grmesi ayn hesap...

GZN ABLA NEYSE EVLYALAR DA O

nsanlar trbelere giderek depresyona girmekten kurtuluyorlar. Kendilerini oyalyorlar, motive oluyorlar. stediim ey iin elimden geleni yaptm, trbeye bile gittim hissiyle tatmin oluyorlar. Bir de orada, kendileri gibi dertli insanlar grmek onlar rahatlatyor. Bu adan trbeler, bir problem paylam alan ya da sosyalleme platformu. Tabii en nemlisi trbede yatan kiiye dertlerini, dileklerini sayp dkyorlar, i dnyalarn ayorlar. Yani trbedeki zat, onlar iin bir psikolog, bir Gzin Abla grevi stleniyor.


Ama siz gryorsunuz...
- Elbette gryorum. Popler dindarln nemli bir paras trbe ziyaretleri...

Popler dindarlk nedir? Lego din gibi bir ey mi?
- Evet. Nasl popler kltr diye bir ey varsa, popler dindarlk da var. Resmi din dnda, tamamen halk retimi bir ey. eriini ve erevesini, kitab dinden ziyade, kltrel artlar ve yaam biimi belirliyor. Nevzat Atln, Alaeddin Yavaann musikilerinin bugn pop-star yarmalarna malup olmas gibi bir ey bu. Popler dindarln en nemli zellii de senkretik dediimiz bir retim...

Pardon nedir o?
- Farkl kltrlere ait eylerin bir arada yeni bir form altnda yaamas, meruiyet kazanmas. Trbelerdeki riteller de bu yapnn en canl rnekleri. Orta Asyadan, amanizmden getirdiklerimizi, Anadoluda bulduumuz Helen kltr kalntlaryla buluturup, slam emsiyesi altnda trbelerde icra etmeye balamz. Durum bundan ibaret.

Camilerde ocuk bezi deitirme odas olmal

Trbe ziyaretleri ne kadar yaygn?
- ok. Bu toplumdaki insanlarn yzde 41i ylda en az bir kere trbe ve benzeri yerlere gittiini sylyor.

Peki bu ziyaretilerin, yzde 62sinin kadn olmasnn zel bir nedeni var m?
- Var var. nk kadnlar, erkeklere gre daha dindar. Dnyann her yerinde byle. Trkiyede kadnlar iin kutsal mekn aray da var. nk camiler, kadnlara ak deil. Camilerde elde edemedikleri bu imkn, trbelerde aryorlar.

Peki kadnlarn camiye gidememeleri, zc bir gereklik deil mi?
- yle tabii. Bu durum, caminin kelime anlamna bile ters. Cami, insanlar bir araya toplayan yer demek. Ve iin ilgin yan, Peygamberimiz zamannda byle deildi. Hatta Hz. merin bandan geen bir olay var. Hz. mer, cuma hutbesini okurken bir konu anlatr. Szn bitirince, arka taraftan bir kadn kalkar ve merin sylediklerinin falanca ayetle elitiini syler. Bunun zerine Hz. mer yle der: mer yanld, kadn hakl! Yani o zaman bile, camide kadn var ve kalkp, hiddetiyle mehur Halife mere yanln syleyebiliyor.

O zaman siz, i tasarmn Zeynep Fadllolunun yapt akirin Camiini de desteklediniz...
- Elbette. Batda byk olay yaratt o cami, Trkiyeyi Afganistan zannettikleri iin... Bir gn Alman ZDF televizyonundan benimle bu konuda rportaj yapmaya geldiler. Muhabir, Kadn tasarmc unlar unlar yapm, onaylyor musunuz? diye sordu. Ben de Az bile yapm. Ben olsam bir de ocuk bezi deitirme odas koyardm! dedim.

Ne ahane byle dnmeniz. Peki bir ilahiyat olarak syleyin, kadnlar ve cami konusunda ne yapmalyz?
- Kadnlar iin abdest yeri, namaz blm olmayan camilere belediyeler imar izni vermemeli. Balang noktas bu olabilir.

Trbelerin iinde ne olduu nemli deil

Trbelerin iinde ne var?/_np/4222/9434222.jpg
- inde ne olduunun bir nemi yok, nemli olan insanlarn oraya kutsallk atfetmesi. ok sayda trbe var ki, orada kim yatyor veya birisi yatyor mu, belli bile deil. Ben onlara, Hayali Veli diyorum. Mesela stanbuldaki Oru Baba, Telli Baba, hatta Ya Trbesi... Bir kere kutsallk atfedildiyse bitti... Sadece bizde deil, Avrupada da byle yerler var. rnein Palermoda Azize Rosalia isimli bir trbe var. ngiliz Jeolog Buckland, mezarda kaz yapm ve orada bulunan kemiklerin bir keiye ait olduunu kantlam. Ama insanlar iin deien bir ey olmam. nanmaya devam...

nsanlar trbelerden neler diliyorlar?
-  farkl grup var. Birincisi, gemie ynelik dilekler: ifa arayanlar, ilerini dzeltmek isteyenler, cinden kurtulmak iin gelenler, aile geimsizliine are arayanlar. kinci grup, gelecee ynelik dilekler: Evlenmeyi hayal edenler, ev araba, i, ocuk isteyenler, snavda baarl olmak iin gelenler. nc grupta ise maneviyata ynelik eyler var: Balanma dileyenler, lm hatrlamak iin gelenler, hayrl bir insan olmak isteyenler...

Her giden mutlaka bir ey mi istiyor?
- Yok hayr. Kutsal hissetme duygusuyla giden de ok. Birok trbe, mesire alan iinde. Piknie gitmiken trbeye de uruyorlar. Beykozdaki Ya Trbesini bilirsiniz, Boaz manzaras acayiptir, orada rastladmz 30 yalarndaki iki arkadan hikyesi iyi bir rnek. Neden geldiniz? diye sorunca, Aada imeye gelmitik. Yukarda bir trbe olduunu renince, hadi ziyaret edelim, sonra ieriz dedik...

Trbeden talep edilen dilek:
GAN BABA, NOOLUUR 1.75 OLM!

Trbelerde kel alaka, komik talepler dile getirildii de oluyor mu?
- Hem de nasl? Diyarbakrda Hz. Sleyman Trbesi var. Buraya Krte bir dilek yazlm: Ya Hz. Sleyman, hrszlarn kalbine merhamet ver ki, altnlarm geri getirsinler! Yine ayn trbede, Kaynanamdan kurtar beni! diyen bir gelin yakar vard. Sivas Gani Baba Trbesinde bir defter var. Dilekler yazlyor. Bir gen yle yazm: Merhaba Gani Baba, sana bir sr dileklerde bulunuyoruz ama bii daha isteyecektim. Noolur 1,75 oliiim. Noolur! Bir baka gencin dilei ise yle: Ben salkl, mutlu, heyecanl, maceral bir hayat istiyorum. Ayrca gitar istiyorum! Birok trbede ise dilekler simgesel aktarlyor. ocuk isteyen aput balyor. Ev isteyen bir kt zerine ev yaparak trbeye brakyor veya anahtar ama ritelini yapyor. Ya da trbe bahesinden toplad erple ev, araba resmi yapyor.

Bu anlattklarnz ok ho. Resmen duvar yazs. Bunlardan kitap yapsanza...
- Birka yl nce, En gzel kamyon yazs yarmas dzenlenmiti. Ben nc olan yazya baylmtm: Araman iin illa ki hata m yapmam lazm! Trk insannn ne kadar yaratc olduunu gsteren bir ey. Ayn eyi trbe duvarlarnda, trbe aalarnda, hatta trbe defterlerinde de grmek mmkn. Evet kitap yaynlamay dnyorum. Acaba iyi bir yaync bulmak iin, trbeye gidip dilekte mi bulunmam lazm? Hz. Sleyman Trbesindeki kadn gibi mi yazsam: Yaynclarn kalbine merhamet ver ki, kitabm yaynlasnlar!

zel problemlere are bulan trbeler hangisi?
- Dileim kabul olur da yaynlanrsa, Trbelerin Uzmanlk Alanlar balkl bir blm olacak kitapta. Ben trbeleri genel statl ve zel statl diye ikiye ayryorum. Pratisyen doktor, uzman doktor gibi bir ey anlayacanz. ou trbe, genel statye sahip. Bir sr nedenle gelen oluyor. Ama baz trbelere belli dilekler ve dertlerle gidiliyor. Mesela Elazdaki Beik Baba Trbesi. zellikle ocuu doduktan sonra uzun sre yaamayanlarn ziyaret yeri. Murat Baba Trbesi de muradna ulaamayanlarn. Arap Baba Trbesi ve ryan Baba Trbesi ise ruh hastalarnn, sara hastalarnn ve fellilerin mit kaps. Denizlide ksrk Dede diye bir trbe bile var. Hikyesi ilgin. ksrkten mustarip bir kadn ve kocas bu trbenin yanndaki Server Gazi Trbesine gitmiler, dnerken de bir pnardan su imiler. Bir sre sonra kadn iyilemi. Einin bu suyu itikten sonra iyiletiine inanan kocas, zerinde ksrk Dede yazl bir mezar ta yaptrp bu pnarn yanna dikmi. Aln size yeni bir Hayali Veli.

Bir de mehurlarn gittii trbeler var, deil mi?
- Evet, en mehurlar Telli Baba. Orada Mahsun Krmzgln, Ebru Gndein ziyaretleri ansna duvarlara aslm, hikmetli szler ieren levhalar var. Zaten trbe binasn da Zeki Mren yaptrm.

Psikiyatristlerin hastalarn trbelere gnderdii olur mu?
- Psikiyatri dnyasndaki yaplanma, sekler ideolojiye o kadar yaslanm ki, hibir psikiyatrist kolay kolay byle bir eye teebbs edemez. Zaten trbe ziyaretilerini, ne doktorlar ne psikiyatristler ne diyanetiler ne de ilahiyatlar tasvip ediyor. Doktorlar ve psikiyatristler bunlar zararl eyler olarak gryor; diyanetiler ve ilahiyatlar da hurafe olarak niteliyor. Aa yukar her trbede mftln ast uyar levhasn grrsnz: Trbe ve yatrlara el-yz srlmez; medet-ifa umulmaz. Ama ziyaretilerden birileri, yaznn o blmn bir demir parasyla izmi. Epey de emek harcam, nk levha elik. te popler din dediimiz ey bu.

ocuklar niin gtryorlar?
- Kadnlarn yanlarnda ounlukla ocuklar da oluyor. Hazr gelmiken, onlar da nasibini alsn istiyorlar, trbe rtsne el srme ritelini oka yaptryorlar. Ama zel amala ocuk getirenler de var. Altn slatan ocuk, yaramaz ocuk, hasta ocuk bu kategoriden. Baz trbelerde ocuklar trbe rtsnn altna sokup bir mddet yatryorlar. Hatta zel yatak koymular, ocuk o yataa yatrlyor. imdiye kadar, Ben sadece olay anlamaya alyorum, bir yargda bulunmuyorum dedim ama ocuklara ynelik bu ritel trnn ocuun ruhsal durumu iin sakncal olduunu sylemem lazm. Dnsenize, ocuu trbe rtsnn altna, karanlk bir yere sokuyorsunuz yalnz bana. Yataa sokup yzn rtyorsunuz...

Sizi en ok artan ritel hangisi oldu?
- St dkme, tuz dkme, toprak yalama, ta yaptrma gibi ilgin uygulamalar var. St dkme ile toprak yalama bana ok ilgin gelmiti. St dkme riteli orumdaki Erzurum Dede Trbesinde yaplyor. nana gre Erzurum Dedenin emrinde ylanlar varm. Dilekte bulunan kii trbeye st dkyor. Eer ylanlar gece kp bu st ierse, dilek kabul oluyor. Toprak yalama riteli ise Afyondaki Hasan Basri Trbesinde. Teneke kutu iinde, trbedarn okuduu ifal toprak var. Ziyaretiler, bu topra parmaklarna alp yalyorlar. Daha ilginci, askere giden genler de bu topraktan bir para alyor ve askerlik boyunca bir muska gibi yanlarnda tayorlar. B ir baka ritel de, Telli Baba Trbesinde. Trbeye bir duvak asmlar. Ksmetini amak isteyen kzlar bu duva takp bir mddet bekliyorlar.

Kendi kendimize bir hikye uydursak, bir trbe gelenei balatabilir miyiz?
- Tabii tabii. Benim bir arkadam var. ocuklara misket datr, onlar sevindirir. Ben ona taklrm mesela, benden nce lrsen sana bir trbe yapacam, adn da Misket Baba Trbesi koyacam diye. O da bana cevap verir, senin adn da msait Ali Baba diye. Olur mu, olur...

Peki insanlar evliyalara ricada bulunarak Allahtan torpil mi istiyorlar...
- Biraz yle. Bizde istekler, st mercilere araclar vastasyla ulatrlr. O yzden her ite, adamn bulmak zorundayz, trbe ziyaretleri de, benzer bir ilev gryor.