Karanlk sayesinde yolunu bulan kadn
* Yasemin ongarn bu yazs YA DA kesinde deil, EX LIBRIS / DNYA BUNLARI OKUYOR adl kede yaymlanmtr. 

*** 

Edebiyat leminde iman ve sevgi, bildiimiz dnyadakinin tersine iler. Zira bu lemde fni olan tanrlardr. Tanrlarn ol dedikleri ise ebediyete uzanr. 

Edebiyatta, yaradan yaradlandan tr severiz... Karakterler ve onlarn, adna hikye dediimiz kaderleri ne denli derinlerimize dokunursa, karakterlerin kaderine karar veren yazara o kadar yakn hissederiz kendimizi. 

Ve bir yazar, yle iyi bir hikye anlatr ki bazen, yazarn hi tanmayanlar bile, bilir o hikyeyi. 

O. Henryyi hi okumasanz da Noel Hediyesi (Gift of the Magi)nin srprizli sonuna aina olabilirsiniz... Eleanor Hodgman Porter ad yabancnzdr, onun yaratt Pollyanna ise ok yaknnz... 

Karakterinin glgesinde kalmann bir yazar mutsuz edeceini sanmyorum; aksine muazzam bir iltifat olmal bu. Yine de bu yaradlana kaplp yaradan gzden karma hali beni biraz zer. 

Anna Kareninann i frtnalarn Tolstoyunkinden ya da Lord Jimin gel-gitlerini Conradinkinden daha iyi bilmek mesela, ya da Cervantesi Don Quijoteden tr ok severken aslnda ok az tanmak, Oblomovluk nedir pekala kavramken Gonarovluun ne olduu hakknda bir fikir sahibi olmamak tuhafma gider... Bu tuhaflk, sadece doyurulmam bir merakn mzmin rpertisiyle deil, kadirbilmezliin vicdani szsyla da huzurumu karr. Yazarlarn hatratn, mektuplarn, hayat hikyelerini okumay, bu huzursuzluk yznden severim. 

Yaradlandan biraz olsun uzaklap yaradanla hemhal olmann bir yoludur yazar biyografileri... Ama bazen de, kocaman bir hayal krkldr. 

Bazen, bir yazarn biyografisini okurken, yazdklarnn onu, yaadklarndan daha iyi anlatt duygusuna kaplrm ve nedense, her seferinde arrm buna. Sanki yazar, yazd aklara, yaad aklara verdiinden daha fazla vermitir kendisini, yaarken herkesten gizledii zaaflarn yazarken ak etmitir; hayatnda saklanrken, kitabnda sobelenmitir. 

Geenlerde bir yazar biyografisinin kapan, tam da bu hislerle kapattm. Daha ziyade piyesleriyle tannan 57 yandaki Amerikal yazar Joan Schenkarn kaleme ald bir biyografiydi bu; kahraman ya da daha doru deyile, anti-kahraman ise Patricia Highsmith. 


Hayranlkla deil efkatle... 

Amerikada ekimde piyasaya kan kitabn uzun bir ad var: The Talented Miss Highsmith: The Secret Life and Serious Art of Patricia Highsmith (Becerikli Bayan Highsmith: Patricia Highsmithin Gizli Hayat ve Ciddi Sanat). 

Joan Schenkar, yerinde bir tercihle, kronolojik bir biyografi yazmak yerine, takvime deil tutkulara gre kurmu kitabnn akn... Arzularnn, zaaflarnn, srlarnn iinden, btn bunlara denk den tematik dilimlere ayrarak anlatm Patricia Highsmithin hayatn. Mesafeli bir biyografi yazar gibi gerekleri, sadece gerekleri sunmakla yetinmemi okura, kahraman ya da anti-kahraman Highsmith olan drt ba mamur bir hikye anlatm. 

stelik birok biyografi yazarnn aksine, hayranlkla deil, efkatle yapm bunu. Ve ok da iyi bir hikye karm ortaya. 

Yine de, Schenkarn kitabnn bal bile bal bana bir itiraf bence... Amerikann yetitirip Avrupaya kaptrd, 1921den 1995e uzanan hayatna yirmi drt roman ve yedi hikye kitab sdrm bu olaanst yazar, yaadklarndan ziyade yazdklarnda, en ok da Tom Ripley karakterinde hissedebileceimizin itiraf bu. 

te yandan, The Talented Mr. Ripley (Becerikli Bay Ripley) romannn nndeki bu reverans, Schenkarn biyografisinin zaafndan ziyade kuvvetine iaret bence. 

Zira Patricia Highsmithi Schenkarn kaleminden okuduka daha iyi anladm ki, bu kedi bakl kadn, pekala, Flaubert misali kp Monsieur Ripley, cest moi diyebilirmi zamannda... Bylece, yazarndan bile nl bir kahraman olan Tom Ripleynin smim beni temsil etmiyor szn hatrlayan okurlarn kafasndaki Bay Ripley kim sorusu Bayan Highsmith kim sorusuyla iftleebilir ve iki ayr yzeyin aslnda tek bir yzey olabileceini akllarmza sokan Mobius eridi benzeri bir mucizeyi kabullenmemize yarayabilirmi. 

yle ya, hobisi insanlar ezberlemek olan, kendisinden skldnda benliine tanaca birisini arayan, bulduunda da onu ldrp yerine geen, onun gibi olan, o olan bir adam yaratan kadn, ne kadar o adam ve ne kadar o adamn ldrp yerine getii adamd sizce? 

Patricia Highsmith, Tom Ripley olarak m daha huzurluydu yoksa onun yeniden var etmek iin yok ettii Dickie Greenleaf olarak m? Her iki adam da yaratan kadn kimdi aslnda; kendi bedeninde, kendi ruhunda, kendi isminde ne kadar evinde hissediyordu kendisini? Ne kadar sklyordu benliinden ve skldnda kimlere, nasl tanabiliyordu? 


Erkekler tuvaletine buyurun... 

Kitabnda, btn bu sorular deiyor ve mutlak karlklar yerine ihtimallerle cevaplyor Schenkar. 

htimallere ulamak iin de ok kapsaml bir alma yapm... 

Highsmithin Amerikadan kopup gnll bir srgn hayat yaad Locarnodaki arivlere girmi. Sevgilileri bata olmak zere, yazarn bedenine ve ruhuna dokunmu ya da en azndan dokunmay denemi birok kadn ve erkekle konumu. En nemlisi de, Highsmithin cahiers adn verdii hepsi birbirine benzeyen 38 defter dolusu notlar (huzurlu kiisel boalmalar) ile gnlk tutarcasna baka defterlere yazdklarn (bilmediim bir dilde yaptm egzersizler) hatmetmi. 

Sonuta, edebi katks, genellikle skc ve slatrc bir adla psikolojik polisiye diye tanmlanan bir genre ile snrlanmak istenen oysa bence insan ruhunun iflah olmazln, pek az ustann baarabildii bir basitlikle anlatabilen bir yazarn mahremine biraz olsun girebilmi. 

O gizli hayatta, beni en ok ilgilendiren ey, bana rehberlik eden karanlm dedii sapknlk haliyle yar-bark bir kadn ya da belki bir yar-kadn kyor karnza. 

Yaad ve bir ksmn romanlarna da yanstt lezbiyen aklarnn etelesini tutan, sevgililerinin grafiklerini izen, zelliklerini tablolar halinde karlatran bir sapkn o. 

Bir kadnn bedeninde olmak deil ama tanmlanm bir bedende olmak rahatsz ediyor onu. Bir yandan, bakalarnn ona erkek gibi bakmasn seviyor; te yandan, bunun bir ad olmasndan ok sklyor. 

Fransz garsonlarn cinsiyet kodlarn okumakta insan rahatsz edecek derecede usta olduu Paris lokantalarnda, diye yazyor Schenkar, Pate bazen, erkekler tuvaletini gsteriyorlard. Pat ise, onu kadnlar tuvaletinin kapsndan geri eviren garsonlarn, ayaklarnn byklne, kalalarnn dzlne bakarak byle yaptn dnyordu. Bir ey dnmek zorundayd. 


Gzel Glge gzel deilmi... 

Schenkarn kitab, bildiim ilk Patricia Highsmith biyografisi deil. Andrew Wilsonn orijinali 2003te yaymlanan ve geen yl Ebru Kln evirisiyle Everest Yaynlarndan kan Gzel Glgesinin birok blmn de okumutum. Ama Becerikli Bayan Highsmithde Schenkarn anlatt hikyeyi daha fazla sevdim. 

Kimbilir belki de, Wilsonn, Patricia Highsmithin genre d kitaplarn birer edebiyat aheseri olarak yceltip Camus ve Dostoyevskinin eserleriyle kyaslarken psikolojik polisiyelerini kmsemesini yadrgadm iindir. Tabii, Highsmithin ilerleyen yalarnda mnzevi bir alkolik olarak yaadn anlatrken, Wilsonn yazardan ve sapknlklarndan adeta irkilen kalemi de beni irkiltmi olabilir. 

Schenkar yle yapmyor... Hayat ve hikyeleri iin hep ayn kr kuyudan su eken ve ancak iinde yaamay setii koyu karanlk sayesinde yolunu bulabildiini syleyen bu kadn hi yarglamyor. efkatle, anlamaya alarak, insanla ait hibir eyin yabancmz olmadn hatrlatarak anlatyor Patricia Highsmithi... Ya da Pati ya da Tomu ya da Dickieyi ya da...